środa, 14 listopada 2012

Polska jak Pan Bóg przykazał



Szukając różnych fantastycznych wizji Polski trafiłem na Post-Polonię Marcina Wolskiego. Trochę to publicystyka polityczna, trochę satyra, trochę dystopia. Polską AD 2020 rządzi Partia Obiecanek, Wronisław Gomorrowski i Ronald Duck. Generalnie mamy mniej więcej to samo co dziś, tylko bardziej – więcej afer, telewizyjnej ściemy i parytetów dla gejów, mniej za to historii w szkołach (właściwie wcale). Klasztory są koedukacyjne, istnieje prawo domniemanej pedofilii, nie ma więc ministrantów, a papież jest ścigany listem gończym za zbrodnie Inkwizycji. 

Polska taka wstępuje w unię ze… Szwecją, dzięki czemu ma pozbyć się stagnacji, inflacji, długów i bałaganu. Taki „stan przyjemny”, połączony z „igrzyskami dla ludu”, czyli obowiązkowym świętowaniem. Z ciekawszych szwedzkich praw, które zostają przy okazji wprowadzone, wspomnę o legalizacji i refundowaniu (ha, ha, ha) narkotyków. Iście sienkiewiczowski odpór owemu najazdowi stawi „narodowa koalicja złodziei, narkomanów i prostytutek i kłusowników” – drużyna złożona m.in. z tirówki i hackera, pod duchowym przywództwem pogubionego księdza. Jest w tym pewien duch chrześcijański – Wolski celowo kreuje bohaterów z mętów społecznych bądź ludzi zagubionych, zdecydowanie faworyzując ich ponad resztę świata. Choć generalnie postacie katolicką moralnością nie grzeszą, zwłaszcza w sprawach sercowo-łóżkowych. Nawet epizodyczni uprawiacze trawki są pozytywnymi postaciami, bo im interes po wprowadzeniu szwedzkiego prawa przestanie się opłacać… Za to mało chrześcijańskie wydało mi się przekonanie, że katastrofa samolotu z rosyjskim prezydentem Mytinem to jakiś akt dziejowej sprawiedliwości.

Choć powieść nie należy do polskiej ‘fantastyki imperialnej’, to znów u Wolskiego pojawia się marzenie o takowej lepszej Polsce i o zrywie narodowym. Tu jednak połączone jest z refleksją – owe zrywy w końcu nastąpiły (2005, 2010), i co? Czegoś zabrakło, coś poszło nie tak. W powieści swoistego rachunku sumienia dokonuje sam Jarosław Indykiewicz, ale scena jego tryumfalnego wjazdu do Torunia (Turonia) w glorii ojca narodu po uwolnieniu go z Zakładu Schizofrenii Bezobjawowej budzi niesmak nawet u tych, którzy nie kupują demonizacji tego polityka; na szczęście dalej powieściowy Indykiewicz ogłasza zamiar wycofania się z polityki, przyznaje się do złego skanalizowania energii narodowej i przestaje być etatystą… 

Jest śmieszniej, lepiej i celniej niż w Cudzie nad Wisłą, choć to wciąż literatura średnio wysokich lotów. Poza tym, ile z tej powieści będzie zrozumiałe bez kontekstu obecnych czasów i bez pewnego oblatania w polityce bardzo współczesnej? Powieść zdezaktualizuje się po następnych wyborach. Złośliwi zapewne stwierdzą, że to chore fantazje czytelników Gazety Polskiej. Może, ale ci czytelnicy to nie jacyś podludzie przecież.

Zdrowe fantazje czytelników Faktów i Mitów zaspokaja za to pochodząca sprzed kilku lat Przenajświętsza Rzeczpospolita Jacka Piekary. Przyznam, że przebijanie się przez warstwy obscenów, Urbanowych bluźnierstw i przemocy gorszej niż w Hannibalu Scotta w celu znalezienia jakiejś sensownej myśli było zadaniem karkołomnym… Polska u Piekary to totalitarna teokracja, gdzie tak naprawdę rządzi Kościół katolicki z prymasem, chędożącym ochoczo, jak zresztą większość powieściowych „czarnych”, co szybko staje się dość monotonne. Aborcja jest przestępstwem największym, za byle przewinienie zsyła się do obozów pracy na Śląsk – nie wiem, na ile poważnie można traktować dzisiaj takie stwierdzenie, że Kościół chce tak rządzić? Taki wariant przyszłości nie ma nawet cienia prawdopodobieństwa, przeciwnie, Kościół jest coraz bardziej zapędzany do kąta, a takiej wścieklizny jak ostatnio nie było nawet za PRL-u.

Czy powieść Piekary to przynajmniej dobra rozrywka? Umiarkowanie, choć jest pouczająca – można dowiedzieć się, jak antyklerykał widzi Kościół. Chyba że sam autor tak naprawdę porusza się śladami Jawnogrzesznicy Ziemkiewicza i Quietusa Inglota i krytykuje nie tyle chrześcijaństwo co nawet Kościół, a pewien jego model – taki, jak u Inglota reprezentowało donatystyczne i pseudochrześcijańskie państwo Nippon. A taka autorska namiętność w piętnowaniu błędów i wypaczeń Kościoła sugeruje jakąś nieodwzajemnioną miłość – jakby autor żądał ideału, a tu rzeczywistość skrzeczy, na jednego świętego przypadają dziesiątki brzydkich kapłanów i setki paskudnych wiernych. Bo właściwie nie sam ideał jest tu przedmiotem krytyki, co jego całkowite nietrzymanie się przez funkcjonariuszy Pana B. I sojusz Kościoła z totalitarnym państwem.

Zaskoczyły mnie wszechobecne antypatie – do Murzynów, Arabów, Rosjan. Liberalny i nowoczesny autor rysuje ich naprawdę grubą kreską i nie oszczędza – to idioci, fanatycy i szaleńcy; niestety, Polacy też przejawiają wiele z tych cech. Wynika z tego, że nie tylko totalitaryzmu autor nie toleruje, ale jeszcze bardziej nie znosi zacofania, głupoty, anarchizmu i bałaganu – powieściowa, mafijna Rosja jest jeszcze gorsza od totalitarnej na kościelną modłę i pełnej hipokryzji Przenajświętszej Rzeczpospolitej.

Powieściowy cyniczny pisarz-celebryta, Konrad Piotr, w pewnym momencie spotyka się ze swoim odpowiednikiem z naszej rzeczywistości. I tak o niej mówi:

„– Ta moja Polska nie jest taka zła. Kilka lat temu rządzili nami ludzie, którzy przywrócili nam godność i wiarę. Wywalczyli nam szacunek całego świata. Niechętny był to szacunek – roześmiał się do swoich myśli – bo też oni nie oczekiwali, że będzie się ich klepać po głowach jak posłuszne psy. I naprawdę potrafili kąsać! Wrócili nam też pamięć o dniach chwały, a podłość potrafili prosto w oczy nazwać podłością…
–A teraz?
– Cóż – mężczyzna z innego świata wzruszył ramionami – teraz do władzy dorwały się małe mendy, muchy, plujki, wszy. Kradną, oszukują, spisują z wrogimi nam krajami, upokarzają tych, dla których Polska nie jest jeszcze umarłym słowem. Opluwają nas, szydzą z naszych ideałów, starają się pognębić. Ale przeżyjemy ich… Skoro przeżyliśmy Hitlera i Stalina, to przeżyjemy też groteskowego karalucha, który nazywa się podobnie do zwierzaka z disnejowskiej kreskówki.” (s. 225)

Czy tylko mi te słowa w kontekście całości wymowy książki wydają się dziwne, jakby wzięły się z Wolskiego właśnie? Czy pojawiły się dopiero w kolejnych wydaniach (sam posiadam drugie, ale pierwsze jest datowane na 2006, czyli przed „rządami zwierzaka z kreskówki” – tam też jest tak samo?) Chętnie poczułbym się oświecony.
 

W zakończeniu powieści lądujemy już na całego w zaświatach (ech, mam szczęście do tej religijnej fantastyki), razem z radykalnie nawróconą jedną z postaci. Tam pojawia się też ładny motyw śladów Boga, towarzyszących śladom człowieka. A dlaczego w pewnych miejscach, na „trudnym podłożu”, widać ślady pojedyncze? Bo wtedy ciebie niosłem, mówi Bóg. Znaleźć takie zdanie w takiej książce to jak znaleźć perłę na śmietniku. Ale i frajda wówczas większa.



Marcin Wolski, Post-Polonia, Wydawnictwo M, Kraków 2012.
Jacek Piekara, Przenajświętsza Rzeczpospolita, Fabryka Słów, Lublin 2008.

wtorek, 23 października 2012

Niemiejska legenda



Od jakiegoś czasu odnoszę wrażenie, że Orbitowskiemu coraz mniej chodzi o straszenie, ale… o co właściwie? Dick robił z rekwizytorni SF metafizyczne dramaty, Sapkowski ze sztafażu fantasy „prawdziwą literaturę”, a Orbitowski koncepty przynależne literaturze grozy, mniej lub bardziej oryginalne, winduje na wyższy poziom i przetwarza na literackie mięcho, pełne skrzywionych i skrzywdzonych przez los postaci. Coraz więcej u niego polskiej historii, która okazuje się idealnym materiałem na budzące grozę opowieści – bo i pełna trupów, i pogmatwana, i niejednoznaczna, i romantyczna. Melanż popkulturowego horroru, historii Polski i „prawd życiowych” nie każdemu przypadnie do gustu, ma jednak swoich zwolenników, a moim zdaniem jest ciekawszy od sztampowego i wodę lejącego Stephena Kinga. U Orbitowskiego upiory przeszłości, zarówno tej osobistej, jak i wspólnej, historycznej, dopadają bohaterów. Tyle że, jak to w horrorze bywa, nie jest to wyłącznie metafora.

Fabuła Ognia rozpoczyna się dość klasycznie. Troje osób, Piotrek z żoną Basią i bratem Arturem przybywa do opuszczonej leśnej chaty. Rzecz dzieje się na Podhalu, w czasach bardzo współczesnych (2010 +). W trakcie pobytu ożyją rodzinne animozje między braćmi, związane głównie z ich relacjami wobec matki i – zwłaszcza – ojca, odezwą się tajone pretensje i żale, a stąd do tragedii niedaleko. Na historię braci nałoży się (dosłownie!) historia Józefa Kurasia („Ognia”), powojennego partyzanckiego „króla Podhala” i Stanisława Wałacha, prześladującego go ubeka. Tu przydaje się horror – duchy czy cienie owych postaci z przeszłości, których jawnej obecności w chacie bohaterowie nie są świadomi, w końcu przejmą nad nimi kontrolę i historia się powtórzy, może zresztą nie pierwszy raz. A sam las, gdzie to wszystko się dzieje, to miejsce dość wieloznaczne, kryjówka i pułapka zarazem, idealna sceneria dla mrocznej opowieści i fantastyczno-demoniczny motywator wydarzeń. A sądząc po biografii prawdziwego Kurasia, przedstawionej pokrótce w posłowiu, ten też mógł być „opętany lasem”. Mamy więc kolejny utwór, gdzie historia Polski jest efektem zabawy mrocznych sił, co poniekąd wyjaśnia, skąd u Polaków z obu stron barykady takie zamiłowanie do śmierci – cudzej i własnej... 

Co jeszcze robi wrażenie? Gwara podhalańska, którą posługuje się napotkany stary góral, łącznik pomiędzy teraźniejszością a przeszłością. Zaadoptowanie do straszącej gadżeciarni nie tylko odbiornika radiowego, ale i smartfona, z którego dobywają się upiorne partyzanckie pieśni, będące parafrazami tekstów np. Ich Troje. Nietypowa, na tle konwencji wręcz „awangardowa” forma utworu (dramat czy też „widowisko historyczno-fantastyczne”) dobrze uwypuklająca konflikt postaci, a Orbitowski na tyle sprawnie operuje polszczyzną „z życia wziętą”, że dialogi są pozbawione sztuczności i teatralności. Autor zahacza też o ważniejsze kwestie, pytając np. o to, co jest nie halo z naszym narodem, skoro żywimy taki strach przed prawdą o tych i nie tylko o tych czasach. O tę prawdę dopominał się ks. Józef Tischner (jego opinia na temat jest cytowana w posłowiu), dziś dopomina się IPN. Czarna legenda Józefa Kurasia („Ognia”) jako okrutnego bandyty i antysemity to dobry przykład gigantycznej ściemy, nie pierwszej i na pewno nie ostatniej.

Dziwi mnie tylko cena – poprzednie tomy serii Zwrotnice czasu były relatywnie tanie, biorąc pod uwagę hardcover, ilustracje i inne bajery. Ogień, liczący 140 stroniczek pisanych „dramatem”, czyli dość ubogich i do przeczytania w godzinę, kosztuje cztery dychy, czego pojąć doprawdy nie jestem w stanie.

Łukasz Orbitowski, Ogień. Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2012.

piątek, 28 września 2012

Pokolenie NF



Listonosz doręczył mi dziś nowy, jubileuszowy  numer Nowej Fantastyki. 30 lat na rynku to nie przelewki; niewiele gazet z tamtych lat nie dotarło do naszych wspaniałych czasów. W gazecie zebrało się na wspominki Kołodziejczakowi, Cetnarowskiemu, Kosikowi, Parowskiemu – to i ja, stary pryk, powspominam. Fantastykę w latach osiemdziesiątych, w czasach mojej podstawówki, kupowałem rzadko, raczej zbierając komiksy ze Świata Młodych i czytając bezkomputerowo Bajtka. Pewnie, był Komiks-Fantastyka, ale do fantastyki nie ciągnęło mnie bardziej niż do Niziurskiego i Nienackiego wcześniej, a do Ludluma i MacLeana później. Owszem, w liceum liznąłem trochę żelaznej klasyki (Diuna, Tolkien), ale dopiero w sierpniu 1995, gdy dostałem się na polonistykę, coś mnie podkusiło, by kupić NF w kiosku (numer z Żerdzińskim i George'em R. R. Martinem) i zacząć to czynić regularnie. Szybko dodałem też do listy regularnych zakupów Fenixa, a co. Ów sierpniowy spacer do kiosku był prawdziwym efektem motyla; różne miałem pasje i zainteresowania, różne pisma próbowałem wcześniej czy później czytać lub kolekcjonować, w tym tak egzotyczne jak niemieckie Bravo (gdy nie było jeszcze polskiego) i urbanowe Nie, a i Nowa Fantastyka miała okresy smuty, zwłaszcza gdy Jęczmyk z Oramusem pożeglowali w siną dal, co nawet ja, ówczesny lewicowiec i antyklerykał, potraktowałem jako objaw narastającej entropii i tego, że świat schodzi na psy.

Zatem poważniejszego fantastycznego bakcyla złapałem dopiero jako dziewiętnastolatek. Choć pewnie giercowanie na Atari i Amidze w epoce komputera łupanego nie było tu bez wpływu, chciałem tylko uszlachetnić eskapizm, przerzucając się na literaturę. Gdybym się spodziewał, że skończy się to na Chestertonie… Cóż, gdy zabrałem się za lektury, które w NF polecano, trafiałem na same olśnienia. Sapkowski – jak to jest napisane, jak skonstruowane, klękajcie narody. Dick jakoś mi się zgrywał z ówczesnym słuchaniem na okrągło King Crimson na zmianę z Chopinem. Odkrywanie Lema, tytana intelektu, choć czasami mądralizmu; od Solaris i Niezwyciężonego jednak wolałem Dzienniki gwiazdowe i Doskonałą próżnię. Tolkien co prawda mnie zachwycił w liceum, w epoce komputerowej i „przedfantastycznej”, ale potem kolejne powtórkowe lektury zachwycały mniej. Dopiero, wstyd się przyznać, po przeczytaniu Listów i opracowań doceniłem mistrzostwo świata i to, co poeta miał na myśli. Huberatha uwielbiałem, Gniazdo światów, Kara większa i Druga podobizna w alabastrze były lekturami formującymi, razem z felietonami Jęczmyka spowodowały odwrót od letnio-lewicującego humanizmu, sięgnięcie do Bierdiajewa, Chestertona, Lewisa i innych oszołomów. Psychologiczne uwiedzenie Kilpatricka, polecane w którymś felietonie przez Jęczmyka, miało ten efekt, że przestałem interesować się psychologią i czytać Charaktery. Nie wiem, czy byłem wyjątkiem, czy regułą; dzisiejsza Nowa Fantastyka jest pewnie i normalniejsza, ale zdarza się jej przeginać w drugą stronę; przykładem opowiadanie Lisy Morton Iskry wzlatywały ku górze z NF 4/2012, w którym przeciwnicy aborcji to horda zombie atakująca biedną kobietę (taka metafora); walka z hordą nieludzi jest dla niej większą traumą niż wyabortowanie dziecka – dno dna. A pomyśleć, że kiedyś ta sama gazeta publikowała Karę większą i polecała Przedludzi Dicka. A teraz jedzie po książce Oramus Imiona Boga, chyba tylko za samo poważne podejście do tematu i wyraźne pokazanie, gdzie w fantastyce new age, gdzie Wschód, a gdzie amerykański mesjanizm. I że przekonanie o jej ideowej bezstronności czy dominującym scjentyzmie to olbrzymie uproszczenie.

Cóż, czasem zębami zgrzytam, ale wciąż Nową Fantastykę czytam, a nawet od dwóch lat prenumeruję. Parowski trzymający rękę na dziale literatury polskiej nie pozwala spulpować się całkowicie, choć orbitujący wokół pisma Czas Fantastyki ma lepszą i odważniejszą publicystykę, a w Fantastyce-Wydaniu Specjalnym zdarzają się ciekawsze opowiadania. Recenzje w NF są bardziej subiektywne niż w Machinie, jedynkę dostały takie filmy jak Medium Eastwooda czy Prometeusz Scotta, nowy Tron dwójkę, a czwórkę ostatnia odsłona Zmierzchu; Miasta pod skałą Huberatha w momencie publikacji wywołały raczej kręcenie nosem, a potem znalazły się w rankingu top 10 dekady.

Na stronach 4-7 w jubileuszowym numerze NF podsumowaniu Cetnarowskiego towarzyszą fotki prawdopodobnie ważniejszych według redakcji pozycji książkowych z kategorii polska fantastyka – wyszło mi, że nie posiadam dziewięciu tytułów, a nie czytałem raptem czterech (rany, wychodzi, że tego Zbierzchowskiego trzeba będzie zdobyć…). Czasem zastanawiam się, jaki to ze mnie znawca polskiej fantastyki, skoro czytam kilka procent tego, co wychodzi. Pilipiuka i Piekarę konsekwentnie ignoruję, dopiero ostatnio przełamałem się do Kossakowskiej i raczej nie polubię już Wegnera – ale może nie jest tak źle. Na zdjęciach brakuje choćby Noteki 2015 Lewandowskiego (skoro jest Guzek i Protasiuk) czy wspomnianego Pilipiuka (skoro jest Kossakowska), ale chyba zbyt poważnie tych zdjęć traktować nie trzeba. Cóż, nawet ryzykowne opowiadania i  dziwne recenzje można brać za dowód odwagi i pewnego nonkonformizmu – pismo wciąż wzbudza emocje. I z pewnością było czymś więcej niż jakiekolwiek inne pismo literackie; może tylko pierwszy Przekrój był czymś tak formującym część pokolenia. Sto lat dla Nowej Fantastyki !

niedziela, 26 sierpnia 2012

O hard SF w "CzF"

Ukazał się kolejny Czas Fantastyki, a w nim, poza innymi atrakcjami, mój tekst o antologiach rodzimej hard SF - Science Fiction i Głos Lema pt. Wizjonerzy, epigoni, sceptycy, fantaści. Z racji sporej objętości tychże cegieł (łącznie 1350 stron) nie każde opowiadanko zostało wzięte pod lupę; zresztą, gdyby tak było, tekst zająłby cały numer CzF, a mi pisanie tegoż parę tygodni. Mam nadzieję, że jakąś esencję całości udało mi się wychwycić.

sobota, 25 sierpnia 2012

“Lalka” i Alka

Alkaloid Głowackiego na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie inteligentnej gry z polską tradycją literacką. Dopisanie dalszych losów Wokulskiemu w alternatywnej Polsce wygląda na porządny rodzimy steampunk, chempunk czy inny new weird, a może i ciekawy przyczynek do dyskusji z polską tradycją literacką czy historią. To z pewnością fantastyczna wycieczka na trochę mniej eksploatowane tereny – lubimy średniowiecze, ostatnio drugą wojnę światową i okolice, czasem romantyzm, ale rodzima tradycja pozytywistyczna? Jeśli fantastyka operuje mitem, to fantastyka faktycznie ostatnio odgrzała nam narodową mitologię, przypominając nam Konrada Wallenroda, Króla-Ducha, powstańców warszawskich i królów wawelskich. Ale pozytywiści raczej słabo nadają się do mitologizacji, choć epoka ta powinna być bliska każdemu przyzwoitemu miłośnikowi SF, bo i Juliusz Verne, i steampunk, czyli i retro SF, i SF retro. No tak, ale nie u nas.
 
U nas nie kojarzy się z Imperium Brytyjskim ani Dzikim Zachodem i budowaniem potęgi, ale z Nad Niemnem, germanizacją, rusyfikacją i – chyba – Wokulskim, mitologicznym polskim self made manem, co to też na poły romantyk. Pokusić się o fantastyczną kontynuację jego historii można, co też uczynił Głowacki.

Szybko okazuje się, że Wokulski jest właściwie doskonale zbędny i można go zastąpić dowolnym dziewiętnastowiecznym Kulczykiem czy Cejrowskim. Więcej, stanowi pewien zgrzyt w konstrukcji historii alternatywnej, jaką jest Alkaloid. W powieści występują bowiem takie postacie jak Albert Einstein, Winston Churchill, Nikola Tesla, Ada Byron, Thomas Carlye czy Oswald Spengler – postacie, poza Wokulskim, wzięte z rzeczywistości, nie z klasyki literatury. Zabawy literackie, w których Prus spotykałby Łęcką, a Sienkiewicz poszedłby na piwo z Kmicicem fajne są w eksperymentach głównonurtowych, ale niekoniecznie w porządnej fantastyce. Żeby jeszcze ów Wokulski miał cokolwiek wspólnego z literackim pierwowzorem (w końcu wszyscy jesteśmy postmodernistami), ale nie ma nic. Przez to sprawia wrażenie wabika na czytelnika, podobnie jak pseudonim wybrany przez autora. Jest doskonale wymienialny jako osoba odkrywająca sekret produkcji (destylacji) Alki z afrykańskiej rośliny, cwany kupiec i po części polityk, wreszcie jakiś prawie totalitarny władca świata, Imć Hermenegeuta Wokulski. Ochoczo zażywać Alkę i w stanie supermocy dokonywać rozwałki też potrafi, a jakże.

Lalka Prusa wydaje się być zatem kontekstem pozornym. Jest też nim Lód Dukaja. Podróż Witkacego koleją transsyberyjską oczywiście przypomina nam peregrynacje Benedykta Gierosławskiego, a i Rosja ogarnięta rewolucją też przypomina bogaty krajobraz ideowy, gdzie odłamów i herezji jest więcej niż u protestantów. Ale u Dukaja sekty, prawdziwe i wymyślone, czemuś służyły, choćby pytaniom o sensowność naszych własnych przekonań i wiar – u Głowackiego jedynie przypominają o owej anarchochrześcijańskiej tradycji Rosji, która nam się kojarzy głównie z carskim zamordyzmem w wersji soft i bolszewickim w wersji hard. Tłuką się tutaj z rewolucyjnym pozdrowieniem jedni z drugimi. Chociaż poza tołstojowcami, ci się nie tłuką, bo to pacyfiści nieuleczalni; jak widać, hipisi nie odkryli Ameryki.

Więcej jest za to różnych tradycji SF – „karty żakardowe” i alternatywne wobec elektrycznych silniki arpegiczne i selenitowe napędzające m. in. latające welocypedy kojarzą się ze steampunkiem; „narkotyczność” połączona z „wszechmocą” z Dickiem (Ubik, Trzy stygmaty Palmeta Eldritcha). Czwarta, skandynawska część powieści, trochę zaskakuje pozytywnie. Pojawia się porządna dialogowość idei (spory naukowców) i spekulatywność, powieść zahacza o „postludzką” hard SF, a wizja zuniformizowanego społeczeństwa o antyutopię. Problem władzy absolutnej dla każdego rozwiązywał ostatnio Dukaj w Science Fiction; Głowacki skupia się głównie na problemie władzy politycznej, totalitarnej („jak pozbyć się władzy nie używając władzy”), ale dobre i to.

Czytelne są echa problemów nauki, dotyczących nie tylko możliwości podróży w czasie, ale też problemu Einsteina z zaakceptowaniem losowości wszechświata („Świat nie jest kasynem), symetrii i jedenastu wymiarów. Po części ma to jakąś wartość edukacyjną, po części jest typowym SF-owym ściemnianiem, nie pozbawionym jednak pewnego uroku, jak choćby w opisie maszyny do podróży w czasie.

W Alkaloidzie mamy czystą akcję, azjatycką kopaninę, rosyjskie (czy hollywoodzkie) epickie kino wojenne, intrygi szpiegowskie i polityczne, a nade wszystko klimat wielkiej przygody w retro-egzotycznych klimatach, migających jak krajobrazy widziane z okien kolei transsyberyjskiej. Chiny, Rosja, Polska, wreszcie Skandynawia – dla każdego coś miłego, wszystkie o różnym stopniu alternatywności i przyszłościowości. Ani to Lalka, ani Lód, raczej fantastyczny Indiana Jones. Wokulski w pewnym momencie siłą woli i Alki kreuje całą „interzonę Polska” prawie dosłownie pstryknięciem palców – gdyby stworzył dowolnie inny kraj, niewiele by to zmieniło.

Szkoda tylko, że ze spekulacji Głowackiego niewiele wynika. W serii Zwrotnice czasu alternatywność historii służy czemuś, chociażby pytaniom o „wrodzone” i „nabyte” cechy Polaków, które owa inność fantastyczna wydobywa, o redefinicję pojęcia „honoru”, „patriotyzmu”, o sens bądź bezsens naszego zamiłowania do ofiarnictwa, tradycji romantycznej etc.

Minusem jest fatalna jakość druku wycinków prasowych „z epoki” – mikroskopijne dziwne czcionki na ciemnoszarym papierze gazetowym graficznie są fajne, ale dla oczu to mordęga. Nie lubię też sztucznego nabijania objętości książki dzięki zasadzie rozpoczynania rozdziałów od stron nieparzystych, przez co Alkaloid jest grubszy o kilkanaście kartek.

Jeśli ktoś lubi jednak steampunkowy klimat i SF-ową gadżeciarskość bez wyciągania konsekwencji, przygodowy klimat, intrygi i pojedynki, bez przywiązywania się do bohaterów (co część to inny bohater), może się powieść Głowackiego spodobać, choć na przesadną dramaturgię nie ma co liczyć – skoro postacie mogą się multiplikować kopizatorem, a za pomocą Alki dokonywać bilokacji i tworzyć zastępcze moduły osobowościowe, trudno się na poważnie przejmować ich losami, bo często śmierć okazuje się pozorna. Poszczególne części robią wrażenie dziwnie odmiennych fragmentów patchworkowej konstrukcji. Kto wie, może jako zapowiadana powieść graficzna będzie bardziej udana, w literackiej wersji pozostawia spory niedosyt.

Aleksander Głowacki, Alkaloid. Powergraph, Warszawa 2012.

poniedziałek, 6 sierpnia 2012

Lipiec 2012

Kolejne miesięczne sprawozdanie lekturowe – chcę wyrobić pewną zwięzłość, bo inaczej recenzje rosną mi do niebotycznych rozmiarów.

Sławomir Mrożek – Dramaty (Śmierć porucznika, Vatzlav, Ambasador, Alfa, Portret)
Michał Protasiuk – Punkt Omega
Aleksander Głowacki - Alkaloid
Michael Marcus Thurner – Podróż Thurila
Stanisław Lem – Dzieła zebrane t. 18 (Wielkość urojona, Prowokacja, Biblioteka XXI wieku, Golem XIV)
Maciej Zaremba Bielawski – Higieniści
Lee Silver – Raj poprawiony
Stanisław Lem – Dzieła zebrane t. 18 (Wielkość urojona, Prowokacja, Biblioteka XXI wieku, Golem XIV)

Mrożek, podobnie jak Gombrowicz, bardziej mi „leżał” w liceum (były to nareszcie jakieś lektury, które dały się czytać), dziś leży mi umiarkowanie. Śmierć porucznika to dość banalne rozliczenie z martyrologią romantyczną. Podobał mi się antytotalitarny Ambasador, wyglądający na „wałęsowski” Alfa i „rozliczeniowy” Portret. Mrożek wydaje się dotknięty klątwą dwudziestego wieku, który odkrył egzystencjalizm, względność, nicość i inne takie. Podoba mi się antytotalitarna wymowa dramatów, ale już niekoniecznie odmitologizowująca. Wolę literaturę mitotwórczą (Tolkien, Marquez, Szostak) i generalnie budowanie nowych całości od rozkładania na czynniki pierwsze.

Dalej – Punkt Omega Protasiuka, którego książki poznaję niechronologicznie. Punkt Omega to światostwórczo raczej Uczta Wyobraźni niż SF bliskiego zasięgu (Struktura, Święto rewolucji). Ale już w tej powieści widać zamiłowanie autora do fabuł sensacyjno-kryminalnych-szpiegowskich, do podbudowy filozoficznej i religijnej. Czyta się to jeszcze dość topornie i widać pewne podobieństwo do Szydy w traktowaniu fantastyki jako powieści idei. I Szyda, i Protasiuk są z Poznania, Szyda jest co prawda bardziej ortodoksyjny religijnie, ale i u Protasiuka też tu i ówdzie religia wyłazi spod filozofii. Zamiar okrutnie ambitny, fantastyczna powieść idei (starcie determinizmu z indeterminizmem) przełożona na fabułę i na świat, gdzie ów spór nie tyczy tyle fizyki, co filozofii i socjologii – książka celuje bardzo wysoko i podejrzewam wpływ wielu mądrych lektur. W późniejszych utworach Protasiuk zyskuje zdecydowanie na czytelniczej atrakcyjności, nie tracąc na głębi. Polecam, choć Punkt Omega ma tu najwęższy krąg docelowy odbiorców. Takie hard SF, gdzie ‘science’ to nie fizyka, a filozofia. Autora fascynuje też rewolucja – patrz późniejsze Święto rewolucji, które było na tyle bogate, że wymiękłem przy pisaniu recenzji.

Alkaloidowi poświęciłem oddzielny tekst, tu dodam tylko, że powieść wygląda jak stworzona przez jakiś „SF generator” – ładujemy 60 % akcji, 30 % steam-chempunkowych dekoracji, doprawiamy szczyptą modnej „polskiej fantastyki”, (żeby zachęcić fantastów rozkochanych w polskiej tradycji) i Dickiem (chcąc zachęcić miłośników pokręconych klimatów) i wychodzi nam Alkaloid. Nawet nie jest to złe, ale zabrakło najważniejszego składnika. A porównanie tej powieści z Dukajem (Playboy)? Pewnie, tyle że u Dukaja fabuła jest pretekstem dla wykreowanego świata, a u Głowackiego odwrotnie – pościgi, intrygi i kopanina, a w tle dekoracje. Wydmuszka to nie to samo co jajko, choć wygląda bardzo ładnie.
 
Podróż Turila Michaela Marcusa Thurnera (Austria) jest dość przeciętną realizacją space opery dwudziestopierwszowiecznej, ale to, że jest nie do końca na poważnie to za mało, by stawiać w szranki z Ijonem Tichym. Do Douglasa Adamsa też daleko. Tanatolog-grabarz Turil kontra Kitarzy, kreawatarzy (skopiowane świadomości pośmiertne), sfery statków i ich sternicy. Mogą się podobać różne kreacje Obcych i sztucznych (sztuczno-ludzkich) inteligencji, ale niewiele z tego wynika. Powieść dla fanów SF kombinatorskiej, ale jest to kombinatoryka w obrębie tradycji gatunku, nowej jakości nie zauważyłem, nie ma tego spojrzenia w otchłań, co u Lema i Wattsa. Choć, słabo zasygnalizowany problem sztuczności Łysego Wora (powieściowego kawałka wszechświata) jest zasygnalizowany, może więc autor myśli o jakimś wyjaśniającym ciągu dalszym. Fanów „przygodowej”, rozrywkowej SF (sam liczyłem na coś takiego) też nie usatysfakcjonuje, choć finałowe suspensy trochę wynagrodzą cierpliwość czytelnika. „Poważne” traktowanie śmierci wydaje się być dziwne w świecie, gdzie owa śmierć jest umowna, a biologiczna nie oznacza końca egzystencji, bo można się pośmiertnie skopiować i zostać kreawatarem. Śmieszna powieść specjalnie nie jest (choć na groteskowość czasem się sili), podbudowa naukowa jest przeciętna, jako rozrywkowa przygotówka też przynudza – chyba do końca nie usatysfakcjonuje nikogo, choć trochę świeżego spojrzenia na gatunek space operę jest. Trzy plus w skali szkolnej.

Kolejny zaległy w trzech czwartych Lem oczywiście nie rozczarowuje (tom XVIII Dzieł Zebranych Agory, czyli Wielkość urojona, Biblioteka XXI wieku, Prowokacja i Golem XIV). O każdym utworze można pisać sążniste eseje. Fascynuje/wkurza doszukiwanie się przypadkowości w powstaniu Układu Słonecznego, świadomości (Das kreative Vernichtungsprinzip. The World as Holocaust) czy ewolucji, co  wydaje się jakąś obsesją i prywatnymi porachunkami z ideą „wyższego sensu” czy zjawisk teleologicznych. U Lema sensy powstają oddolnie, nie odgórnie. Fascynuje żelazna logika myślenia i wkurza pisanie z perspektywy naukowej prawdy absolutnej. W przeciwieństwie do wielu naukowców, według Lema nauka współczesna wcale nie zachwiała tradycyjnym scjentyzmem i wizją świata jako mechanizmu/organizmu, ale nawet go spotęgowała, tłumacząc rzeczy niewytłumaczalne statystyką i aberracjami kwantowymi; by zaszło cokolwiek, wystarczy odpowiednio długo poczekać. Chylę czoła przed rozumem (u Lema – Rozumem), umożliwiającym takie wzloty wyobraźni i spekulacji. Ale klękać nie mam zamiaru.

I, jak zwykle, trochę niefantastyki i niebeletrystyki. Świetni są Higieniści Macieja Zaremby Bielawskiego, książka o eugenice negatywnej i sterowanej przez państwo. Historia eugeniki jeży włos na głowie, setki tysięcy ludzi, głównie kobiet, wysterylizowano po to, by nie pogarszały jakości „puli genów”, „zdrowia narodu”, czy jak to zwał. Pewnie, że zazwyczaj nie było to „rasowe”, bo by się kojarzyło z nazizmem, ale w praktyce wyglądało bardzo podobnie. Powody były różne – jeśli ktoś był chory psychicznie, miał problemy z alkoholizmem, depresją, a nawet… był bezrobotny i lubił prowadzić „wędrowny tryb życia”, miał spore szanse na przymusową bezdzietność. By takim „ludziom klasy B” zatrzymać rozrodczość, do czego pretekstem były teorie naukowe o dziedziczeniu. Autor kompetentnie omawia dzieje tej poronionej idei w każdym kraju, gdzie występowała, w tym propagowanie jej w międzywojennej Polsce przez ministra zdrowia Tomasza Janiszewskiego, Tadeusza Boya-Żeleńskiego i Marię Pawlikowską-Jasnorzewską. U nas jakoś nie chwyciło – byliśmy na szczęście za mało europejscy, a za bardzo zacofani i katoliccy.
Najciekawsze było dla mnie szukanie genezy owej idei – autor widzi ją w darwinizmie społecznym i w protestantyzmie, z jego doktryną łaski dla wybranych (ci, którym się lepiej powodzi, są ‘wybrani’ przez Boga). Kraje katolickie generalnie wyśmiały takie pomysły, tam eugenika ograniczyła się do rożnie rozumianego „świadomego macierzyństwa” (tu dostaje się i niechętnemu temuż katolicyzmowi, więc jestem spokojny o obiektywizm autora). Katolik nigdy nie wie, czy jest zbawiony, czy potępiony, musi się często spowiadać itd. – u protestanta łaska zależy od Boga i ją WIDAĆ (jej znakiem jest powodzenie życiowe), więc jeśli należy on do klasy średniej, płaci podatki, to jest zwolniony od litości nad biedakiem i alkoholikiem, więcej, jest taki dla niego raczej obiektem pogardy, którym ma się zajmować państwo. A że państwo tacy kosztują, to najlepiej, żeby się w ogóle nie pojawiali. W przedwojennym Poznaniu kalek było pełno, mieszkając w powojennej Szwecji autor nie widział ich wcale.

Uzupełnia się z tą książką popularnonaukowa książka Raj poprawiony. Nowy wspaniały świat? Lee Silvera, dość dawno napisana (lata 90-te) i pewnie w dużym  stopniu już nieaktualna, ale można jeszcze dostać na przecenie. Ta dla odmiany mówi o eugenice (przechrzczonej na reprogenetykę) pozytywnej i prywatnej, komercyjnej. Momentami to czysta SF – otóż spekulowany podział na coraz bardziej modyfikowanych genriczów” i „naturali”, których nie będzie stać na polepszanie genów (począwszy od likwidacji dziedzicznych chorób, a skończywszy na…?) doprowadzi do podziału na elojów i morloków za jakieś kilkaset lat. Autora to niespecjalnie przeraża zresztą, bo przecież bogatsi i dziś zapewniają dzieciom lepsze szkoły i lepszy start, to czemu nie lepsze geny, po co ryzykować narkomanię czy depresję? Silver opisuje, co już można zrobić z zarodkiem i co będzie można robić w niedalekiej przyszłości; „kreowanie” naszego dziecka będzie czymś w rodzaju kreowania postaci w Simsach czy RPG, a jeśli wspólna pula genetyczna moja i partnera nie wystarcza do stworzenia ‘superdziecka’ możemy ją generalnie pozmieniać albo zupgrejdować, dodając np. radiotelepatię albo skorzystać z gotowca, klonując Toma Cruise’a. Brzmi jak SF, na którą autor się zżyma, bo jej autorzy mącą ludziom w głowach, traktując na równi to, co już w nauce można i to, czego nie można. Cóż, autor też mąci, utożsamiając zarodki z komórkami naskórka, tak samo niezasługującymi na jakieś specjalne traktowanie. Będzie nowy wspaniały świat, spełniona utopia, biologiczna i społeczna „linia oporu” przesunięta bardzo daleko – ale raczej tylko dla bogatych.