Zombie i inne horrory

Obejrzałem dobry serial - American Horror Story, wrażenia tutaj

Przeczytałem sławną "Wojnę Zombie" czy też "World War Z" Mela Brooksa, recenzja tutaj

Niemiejska legenda

Od jakiegoś czasu odnoszę wrażenie, że Orbitowskiemu coraz mniej chodzi o straszenie, ale… o co właściwie? Dick robił z rekwizytorni SF metafizyczne dramaty, Sapkowski ze sztafażu fantasy „prawdziwą literaturę”, a Orbitowski koncepty przynależne literaturze grozy, mniej lub bardziej oryginalne, winduje na wyższy poziom i przetwarza na literackie mięcho, pełne skrzywionych i skrzywdzonych przez los postaci. Coraz więcej u niego polskiej historii, która okazuje się idealnym materiałem na budzące grozę opowieści – bo i pełna trupów, i pogmatwana, i niejednoznaczna, i romantyczna. Melanż popkulturowego horroru, historii Polski i „prawd życiowych” nie każdemu przypadnie do gustu, ma jednak swoich zwolenników, a moim zdaniem jest ciekawszy od sztampowego i wodę lejącego Stephena Kinga. U Orbitowskiego upiory przeszłości, zarówno tej osobistej, jak i wspólnej, historycznej, dopadają bohaterów. Tyle że, jak to w horrorze bywa, nie jest to wyłącznie metafora.

Fabuła Ognia rozpoczyna się dość klasycznie. Troje osób, Piotrek z żoną Basią i bratem Arturem przybywa do opuszczonej leśnej chaty. Rzecz dzieje się na Podhalu, w czasach bardzo współczesnych (2010 +). W trakcie pobytu ożyją rodzinne animozje między braćmi, związane głównie z ich relacjami wobec matki i – zwłaszcza – ojca, odezwą się tajone pretensje i żale, a stąd do tragedii niedaleko. Na historię braci nałoży się (dosłownie!) historia Józefa Kurasia („Ognia”), powojennego partyzanckiego „króla Podhala” i Stanisława Wałacha, prześladującego go ubeka. Tu przydaje się horror – duchy czy cienie owych postaci z przeszłości, których jawnej obecności w chacie bohaterowie nie są świadomi, w końcu przejmą nad nimi kontrolę i historia się powtórzy, może zresztą nie pierwszy raz. A sam las, gdzie to wszystko się dzieje, to miejsce dość wieloznaczne, kryjówka i pułapka zarazem, idealna sceneria dla mrocznej opowieści i fantastyczno-demoniczny motywator wydarzeń. A sądząc po biografii prawdziwego Kurasia, przedstawionej pokrótce w posłowiu, ten też mógł być „opętany lasem”. Mamy więc kolejny utwór, gdzie historia Polski jest efektem zabawy mrocznych sił, co poniekąd wyjaśnia, skąd u Polaków z obu stron barykady takie zamiłowanie do śmierci – cudzej i własnej... 

Co jeszcze robi wrażenie? Gwara podhalańska, którą posługuje się napotkany stary góral, łącznik pomiędzy teraźniejszością a przeszłością. Zaadoptowanie do straszącej gadżeciarni nie tylko odbiornika radiowego, ale i smartfona, z którego dobywają się upiorne partyzanckie pieśni, będące parafrazami tekstów np. Ich Troje. Nietypowa, na tle konwencji wręcz „awangardowa” forma utworu (dramat czy też „widowisko historyczno-fantastyczne”) dobrze uwypuklająca konflikt postaci, a Orbitowski na tyle sprawnie operuje polszczyzną „z życia wziętą”, że dialogi są pozbawione sztuczności i teatralności. Autor zahacza też o ważniejsze kwestie, pytając np. o to, co jest nie halo z naszym narodem, skoro żywimy taki strach przed prawdą o tych i nie tylko o tych czasach. O tę prawdę dopominał się ks. Józef Tischner (jego opinia na temat jest cytowana w posłowiu), dziś dopomina się IPN. Czarna legenda Józefa Kurasia („Ognia”) jako okrutnego bandyty i antysemity to dobry przykład gigantycznej ściemy, nie pierwszej i na pewno nie ostatniej.

Dziwi mnie tylko cena – poprzednie tomy serii Zwrotnice czasu były relatywnie tanie, biorąc pod uwagę hardcover, ilustracje i inne bajery. Ogień, liczący 140 stroniczek pisanych „dramatem”, czyli dość ubogich i do przeczytania w godzinę, kosztuje cztery dychy, czego pojąć doprawdy nie jestem w stanie.

Łukasz Orbitowski, Ogień. Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2012.

Blokowisko podwójnie straszne

Od chwili, gdy kilka lat temu po raz pierwszy zapoznałem się z twórczością Orbitowskiego, czytając Tracę ciepło, jasne było, że autor ten wyróżnia się na tle polskiej fantastyki. Czym? Otóż, fantastykę (a zwłaszcza SF) można określić jako „literaturą klasy średniej” (polecam Spór o SF, jeśli temat kogoś interesuje), gdzie w tej kategorii mieści się zarazem King z ulubionym motywem „pisarza w stanie kryzysu”, Ziemkiewicz wypowiadający się, że nie ma nic ciekawego w zwierzęcym życiu „bydląt”, czy wreszcie Wolski, Łysiak, Dukaj konsekwentni w zamiłowaniu do postaci przekształcających rzeczywistość wysiłkiem ludzkim i nadludzkim. Orbitowski natomiast wydaje się nic o tym nie wiedzieć – jego utwory zaludniają menele, żule, pijacy, narkomani, blokersi, trudna młodzież i przegrani dorośli. Jest w tym też coś „nieliterackiego”, niepokojąco autentycznego – znać, że autor o ten świat musiał się jakoś otrzeć, inaczej trudno byłoby o taką wiarygodność. Pisarze „prawicowi” omijają takie tematy szerokim łukiem, „lewicowi” stanowią w Polsce salon, więc też trudno ich podejrzewać o znajomość tematu – trzeba więc czytać Orbitowskiego dla znajomości „realu”, nie fantastyki.

Podejrzewam też, że to nie z powodu fantastyki nastąpił późniejszy (od momentu wydania Wigilijnych psów) awans autora do „literackiego” Wydawnictwa Literackiego. Głównonurtowców mógł urzec zarówno ów naturalizm, „życiowość”, jak też dosadny, krwisty język, czy wreszcie świetny storytelling, którego próżno szukać u wielu „poważnych” literatów. Cała fantastyka grozy pełni tu rolę drugorzędną wobec świetnego opisu Polaków i Polski – zarówno III RP, jak i PRL, wypełniając białe plamy polskiej literatury. Losy pisarza PRL-owskiego (Wigilijne psy) czy malarza (Angelus), nie potrafiących się odnaleźć w III RP, czy zabitego przez blokersów studenta (Kacper Kłapacz) są ciekawsze niż różne inwazje z zaświatów, które to sprawiają czasem wrażenie nadmiernej „literackości”, konceptualności.

Ale trzeba przyznać, że fantastyka grozy jest tutaj niezupełnie stereotypowa i nie sprowadza się do złego stwora, którego w finale trzeba zarżnąć; i w tym aspekcie Orbitowski jest ciekawszy od Kinga. I straszniejszy. „Tamten świat” ma tu bowiem naprawdę niepokojące możliwości – potrafi całe życie bohatera przekierować na „loserską” ścieżkę (Autostrada) czy wpędzić go w paranoję, aż nie będzie odróżniał przyjaciół od wrogów (Zmierzch rycerzy światła). Podstawową cechą „tamtego świata” wydaje się być właśnie możliwość oszustwa, dezorientacji bohatera, który w swojej naiwności nie potrafi odróżnić  tego "złego" od "dobrego" i popada w jeszcze większą kałabanię. Posągi świętych, przyjaciele, dzieci i miłe pieski pojawiające się podczas wigilii mogą być wysłannikami sił demonicznych.

Klasyczne motywy literatury grozy – nawiedzone domy (zazwyczaj zapuszczone wielkomiejskie kamienice), pakty z diabłem, opętania – tylko potęgują w opowiadaniach silniejszą od nich grozę rzeczywistości, którą cechuje prymitywna brutalność, zamiłowanie do zła i przerażający fatalizm – wobec losu, przypadku, ludzkiej głupoty i zawiści. Niby identyczny fatalizm mamy u Huberatha, ale tam, chociaż trupów i cierpienia jeszcze więcej, jest on jednak w końcu przezwyciężany lub skontrastowany z naszym, lepszym światem. U Orbitowskiego loserzy nie chcą być loserami, ale i tak się nimi stają – świat i zaświat ich oszukuje, Boga nie ma, albo jesteśmy dla Niego zbyt mali. „Tylko skąd wiesz, że Bóg myśli w kategoriach małe – duże?”, pada w książce kontrargument, ale skoro postać je wypowiadająca sama może być oszustem… to już nic nie jest pewne.

Przede mną jeszcze lektura Nadchodzi i lada dzień wydanych Widm (i Ognia), biorę w ciemno; nie do końca moja to literatura, ale wciąga jak bagno. Choć, jak się zastanowić, z opowiadań naprawdę wieje grozą. Ale przecież w końcu o to chodzi...

Łukasz Orbitowski, Wigilijne psy, wyd. Helion (Editio), Gliwice 2006.

Strach nie wychodzić z domu

Instytut jest moim pierwszym zetknięciem z prozą Żulczyka; jest to trzecia powieść urodzonego w 1983 roku pisarza (ale nie ostatnia). Pisał o książce Czas Fantastyki, ale w NF nie znalazłem recenzji – zbyt to proza obyczajowa, może młodzieżowo-obyczajowa? Oczywiście jeśli za młodzież uznać 30-letnich bohaterów książki, nawet starszych, ale w częstych retrospekcjach cofamy się do lat dwudziestych bohaterki. Bohaterką ową, z perspektywy której prowadzona jest narracja, jest trzydziestopięcioletnia Agnieszka Celińska – zabieg dość ryzykowny, ale i odważny, właściwie udany, choć miejscami podejście jest okrutnie „męskie”, łagodzone jednak od czasu do czasu przez typowe „babskie” zachowania. Udało się wzbudzić w czytelniku sympatię – kobieta po przejściach, nie stroniąca od ostrego imprezowania i nie wyglądająca na odpowiedzialną matkę powinna wzbudzać irytację, a nie wzbudza. Czy to prawdziwy obraz współczesnej niedojrzałej i przestarzałej młodzieży, która nie tyle nie potrafi odnaleźć się w dzisiejszym świecie, co przeciwnie, odnajduje się aż za bardzo, używając do upadłego, póki można? Jednego dnia jesteś japiszonem, drugiego bezrobotnym w depresji; sukces nie jest efektem ciężkiej pracy, a przebijania się łokciami, spełniania oczekiwań konsumentów, zdrady własnych ideałów i – last but not least – przypadku. Bohaterka nie ma żadnych złudzeń, a jedyny sens życia daje jej miłość do córki. A imprezowanie, z którego słynie „ta dzisiejsza młodzież”, choć opisane w szczegółach i bez moralizowania, wydaje się naprawdę ciężkim i wyczerpującym zajęciem.

Sam koncept fabularny brzmi trochę znajomo, nawet banalnie – grupa osób zostaje zamknięta w odizolowanym miejscu, dość nietypowym, bo to nie żaden dom na odludziu, a mieszkanie w krakowskiej kamienicy, tytułowy „instytut”. Uczynili to tajemniczy „oni”, dający o sobie znać na przykład poprzez komunikaty na ścianach. Robi się jednak ciekawiej, gdy w retrospekcjach odsłania się przed nami historia i kamienicy, i życia bohaterki, a i wzbudzanie grozy u czytelnika idzie nieźle, z naciskiem nie tyle na makabrę, co na klaustrofobiczny klimat i wzajemną nieufność. Ciekawym pomysłem jest poprzedzenie powieści notką policyjną informującą o znalezieniu ciał ofiar, w tym głównej bohaterki – przez to z góry wiemy, że żadnego happy endu nie będzie (jest to na pierwszej stronie, więc raczej nie spojleruję).

Za fantastykę (w tym przypadku horror) – robi tutaj ogólny, nierealny przecież schemat zamknięcia w ograniczonej przestrzeni i status tychże Onych (ludzie? duchy? demony?). Skoro zatem nie wiemy, kim oni są, nie wiemy też, czy czytamy horror czysto „funkcjonalny” (gdzie funkcją jest straszenie czytelnika, a niekoniecznie „zaświatowy” status przeciwnika, więc może bardziej thriller), czy „metafizyczny” właśnie. Na upartego można postrzegać jeszcze to mieszkanie – więzienie jako symboliczny „czyściec” czy „piekło” – mamy nawet scenę wyciągania zatajonych grzechów z przeszłości.

Niezłe jest ukazanie, że każdy z nas ma (musi mieć?) jakichś swoich „onych” – dla jednego to będą „polscy faszyści”, dla drugiego wszelkiej maści postępowcy, dla trzeciego „policja i kibice Wisły” – potrzeba posiadania przeciwnika i wyjaśniania / upraszczania w ten sposób świata głęboko tkwi w naturze ludzkiej. Szkoda, że bohaterowie są głównie przez te własne demony definiowani – mamy „osiłka” czy „anarchistkę” każdy może ma fragmentaryczny obraz świata, ale każdy też potrafi czasem zachować się po ludzku. Tu się zastanawiam, czy owa gruba kreska rysunku postaci (może poza główną bohaterką) to bardziej kwestia konwencji literackiej, czy autentycznego zamiłowania młodych do ujednoznaczniającej przynależności do różnych mód i subkultur. A główna bohaterka owych wymiarów ma wręcz za wiele, cyniczna? Idealistyczna? baba z jajami? potrzebująca ciepła i opieki? Cóż, w końcu jest kobietą, nic więc dziwnego, że jej nie rozumiem.

Niezła powieść, wciągająca, z umiejętnie dozowanym napięciem. Horror/thriller przeplatany z mięsistą powieścią obyczajową (w pewnym sensie „młodzieżową”, choć nie polecałbym trzynastolatkom). Wątki „horrorowe”, choć zgrabne, są mimo wszystko słabsze (bo konwencjonalne) od wątków obyczajowych. Podobny problem mam też z horrorami Orbitowskiego – takie Tracę ciepło jest znakomite jako powieść o dorastaniu w latach dziewięćdziesiątych dzisiejszych trzydziestolatków, ale, gdy wchodzi w metafizykę, też czuć papier i konwencję i to, że autor sam zupełnie „nie wierzy” w kreowane „zaświatowe inwazje w rzeczywistość” (choć tu Orbitowski ma ciekawsze pomysły). Instytut to kolejny przykład fantastyki, w której najciekawsze jest nie to, co fantastyczne, a to, co swojskie, nasze, rzadko opisywane przez prozę głównonurtową – dowód, że polska literatura grozy młodego pokolenia przejęła funkcję realistycznego opisu świata (trochę podobnie jak kryminał). Jej popkulturowy status może jednak sprawić, że miłośnicy tradycyjnej prozy po nią nie sięgną, a fani literatury grozy mogą jej nie znaleźć; nobliwe wydawnictwo Znak raczej nie jest kojarzone z fantastyką i horrorem (choć co nieco już wydało, gdy tak pogrzebię w pamięci). A przykładem literatury grozy, gdzie fantastyka jest ważniejsza niż realistyczne opisy, jest H. P. Lovecraft czy nasz Stefan Grabiński. Ale Stephen King już nie. Instytutowi bliżej jest do Kinga, ale w konwencji Trainspotting.

8/10

Jakub Żulczyk, Instytut, Znak, Kraków 2010

link do księgarni 

Stephen King - Ręka mistrza

Położona gdzieś na Florydzie wyspa Duma Key jest równie tajemnicza jak ta z „Zagubionych” – były budowlaniec w średnim wieku w cudowny sposób staje się tam wybitnym malarzem. Choć maluje obrazy taśmowo i będąc w półtransie, wychodzi mu taki lepszy Dali (który rzekomo też był na tej wyspie w latach osiemdziesiątych). Mało tego, obrazy te mają jakąś moc – a to profetyczną, a to rodem z „Zaczarowanego ołówka” – jeśli namaluje burzę, to za chwilę będzie nieźle grzmocić. No i stracona w wypadku ręka czasem „działa”, nie tylko przypominając o sobie fantomowym bólem. Co jakiś czas to tu, to tam fruwają sobie wesoło upiory dziewczynek (skąd my to znamy?). W końcu to King, a nie Grochola.

Pewnie gdyby rozpisać fabułę na jakiś schemat, ujawniłoby się niepokojące podobieństwo do połowy książek Kinga, a może i nie tylko. Bohater przeżywa jakiś wstrząs – przeprowadza się w nowe, tajemnicze miejsce, które okazuje się same go „wzywać”. Tam poznaje mroczne tajemnice przeszłości, aż wreszcie musi stanąć twarzą w twarz z czymś złym i paskudnym i dokonać jakiejś rytualnej czynności. Wtedy, unikając o mały włos śmierci, pokonuje złego pana i bum! Happy end. Aha, po drodze musi zginąć ktoś bliski, żeby było mu smutno i ogólnie niewesoło.

Czysto horrorowej grozy jest w powieści relatywnie mało, pomijając może finał, pobłąka się tu i ówdzie jakiś duszek czy zombiak raz na sto stron. King postawił na budowanie atmosfery, w końcu w „Danse macabre” sam pisał, że horrorowe łubu-dubu jest najbardziej prostackim sposobem wywoływania strachu, zaś budowanie atmosfery to wyższa szkoła jazdy. (Próbuję tym usprawiedliwić pewne dłużyzny w tej 640-stronicowej cegle). Owszem, utrudnieniem zadania było umieszczenie akcji powieści w mniej sztampowym miejscu – plaże Florydy kojarzą się raczej ze „Słonecznym patrolem” niż z „księżycowym demon-komando”. A sama wysepka, na której toczy się akcja… - cóż, po „Zagubionych” rajskie wyspy straciły bezpowrotnie swoją niewinność, to raz, a dwa, należało miejsce akcji w jakiś sposób odizolować od świata – żelazne prawo horrorów.

Kilka drobiazgów, które zwróciły moją uwagę:

-metafizyczna równowaga sił. Pewną nowością, jak na horror, jest to, że w niektórych momentach bohaterowie czują, że pomimo wściekłego ataku „czystego zła” wspiera ich też jakaś subtelna „siła dobra”, bo rzeczywiście czasem jakimś megafuksem coś im się udaje. Bóg? Czy może tylko autor powieści, który musi jednak wyciągać kluczowych bohaterów z tarapatów?

-wychowawcze wtręty ideologiczne. Co jakiś czas King… tzn. bohater powieści przypomina nam, jaki to z niego dobry demokrata, a nie faszystowski republikanin, który głosował na Busha (książka powstała w 2007 roku, przed Obamą). Wygrana Busha to zapewne dla Kinga największy, bo prawdziwy, horror. „Nieważne, jakie masz poglądy, byle były liberalne”. To nie jest cytat z Kinga, za to z niego jest następujący „Jako członek Pierwszego Kościoła Adoktrynalnego nie lubię tylko takich religii, które głoszą: >Nasz Bóg jest większy niż wasz.<” (s.87). Zaiste, porażająca głębia myślenia.

-częste podkreślanie bogactwa bohaterów. Pochodzą oni z klasy co najmniej średniej, konta zasilają im miliony dolarów (niestety, nowych). Sukces zawodowy jest dla nich taką oczywistą oczywistością, że, hmm, cały ten horror wydał mi się projekcją pewnej ludzkiej potrzeby walki i samorealizacji. Ale nam nudno i wygodnie, niech mnie porwie zła siła, będę miał po co żyć i z kim walczyć - myśli sobie bohater, a jeśli nie bohater, to czytelnik, któremu lektura (w narracji FPP… tzn. pierwszoosobowej) pozwala przeżyć w ciepłym fotelu dreszczyk bezpiecznej grozy.

Ale i tak King to fachura w swojej robocie, postacie i obrazy zostają w pamięci, a emocje bohaterów pobrzmiewają autentyzmem. Jako literatura grozy skierowana do szerokiego kręgu odbiorców (czyli wykluczająca zarówno przesadne gore, jak i nadmiar fantastyczności), zdecydowanie się sprawdza. Zresztą, partie realistyczne są właściwie ciekawsze niż dość konwencjonalne elementy fantastyki grozy – takie np. opisy aspiracji genialnego malarza-nuworysza do artystycznego światka miałem za całkiem pouczające… No i sama relacja z procesu twórczego – czasem zastanawiałem się, czy King pisze o malarzu, spod którego ręki wychodzą niepokojące obrazy, czy tak naprawdę o swojej twórczości. Kto wie, może on też pisze książki w jakimś transie? To by z pewnością tłumaczyło tempo powstawania jego kolejnych powieści, za którymi niestety już przestałem nadążać.